नेपालमा मानव बेचबिखन

– उमा पौडेल, २६ भदाै
आज मानव बेचबिखन विरुद्धको राष्ट्रिय दिवस । देशभर दिवस त मनाइरहेका छौं । तर हामी मानव बेचबिखन भन्ने बित्तिकै महिला बेचबिखनलाई बुझ्छौं । कानूनले कुनै न कुनै रुपमा शोषण गर्ने वा नाफा कमाउने उदेश्यले प्रलोभनमा पारी, झुक्याई, डरत्रास देखाई कुनै पनि व्यक्तिलाई उसको ईच्छा बिपरित जबरजस्ती कुनै पनि कार्य गर्न बाध्य तुल्याईने अवस्थालाई मानव बेचबिखन भनेको छ ।

मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार बिरुद्ध ऐन २०६४ को दफा ४ (१) ले त मान्छेको किनबेच मात्रै होइन कुनै प्रकारको फाईदा लिई वा नलिई वेश्यावृत्तिमा लगाउने, प्रचलित कानून बमोजिम बाहेक मानिसको अंग झिक्ने र वेश्यागमन गर्ने कार्य समेतलाई मानव बेचबिखन भनेको छ ।

सोहि ऐनको दफा ४ (२) ले किन्ने वा बेच्ने उदेश्यले मानिसलाई विदेशमा लैजानुलाई पनि बेचबिखनको परिभाषामा समेटेको छ । कुनै प्रकारले ललाईफकाई प्रलोभनमा पारी, झुक्याई, जालसाजी गरी, प्रपञ्च मिलाई, जबरजस्ती, करकापमा पारी, अपहरण गरि, शरीर बन्धक राखी, नाजुक स्थितिको फाईदा लिई, बेहोस पारी, डर धाक धम्की दिई नेपालभित्रको एक ठाउँबाट अर्को ठाउँमा वा विदेशमा लैजाने वा अरु कसैलाई दिने कार्यलाई ओसारपसार भनेको छ ।

नेपालको राष्ट्रिय कानून तथा विभिन्न दस्तावेजहरुमा मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारका फरकफरक रुप समेटिने गरि परिभाषित गरिएको त हामीले हेरिहाल्यौं ।

नेपालको संविधान २०७२ को धारा २९ मा रहेको शोषण विरुद्धको हक अन्तर्गत कसैलाइै पनि बेचबिखन गर्न, दास वा बाँधा बनाउन पाइने छैन भनी उल्लेख गरिएको छ ।

नेपाल सरकार महिला बालबालिका तथा जेष्ठ नागरिक मन्त्रालयले प्रकाशित गरेको मानव बेचबिखन नियन्त्रण राष्ट्रिय प्रतिवेदन २०७४ अनुसार विश्वमा २.९ प्रतिशत मानिसहरु दासत्वको रुपमा रहेको अनुमान गरेको पाइन्छ ।

त्यसमध्ये ९५ लाख पुरुष र बालकहरु तथा १ करोड १४ लाख महिला र बालिका रहेको अनुमान छ । मानव अधिकारको क्षेत्रमा कार्यरत एक विश्वब्यापी संस्था वाल्क फ्रि पाउण्डेशनको विश्व दासत्व प्रतिवेदन २०१६ (ग्लोबल स्लेभरी रिपोर्ट २०१६) ले गरेको अनुसन्धान अनुसार विश्वभरी कुनै न कुनै रुपमा आधुनिक युगको दासतामा बाँच्न परेका ४ करोड ५८ लाख मानिसहरुमध्ये दुई तिहाई एसिया महादेशमा छन् ।

नेपालमा मानव बेचबिखन

सर्वोच्च अदालतले प्रकाशन गरेको पछिल्लो ६ आर्थिक वर्षको प्रतिवेदन अनुसार आर्थिक वर्ष २०६८÷०६९ मा ५ सय ३५ र ०६९÷७० मा ६ सय २७ वटा मानव बेचबिखनको मद्धा दर्ता भएको थियो ।

त्यस्तै आ.ब ०७० /०७१ मा ५ सय १८, २०७१/०७२ मा ९ सय ८५ मुद्धा दर्ता भए । आर्थिक वर्ष ७२/०७३ मा १ हजार ९२, ०७३/०७४ मा ९ सय ४६ र ०७४/७५ मा ६ सय ७८ मुद्धा दर्ता भएका छन् ।

तथ्यांकलाई हेर्दा वर्षेनी मानव बेचबिखनको मुद्धा घटबढको अवस्थामा छ । दर्ता भएका कुल मुद्धामध्ये करिब ४५ प्रतिशत फछ्र्यौट भैसकेका छन् ।

नेपालमा २०७२ साल बैशाख १२ गतेको भुकम्प पछि नेपालीमा मानव बेचबिखन बढेको देखिन्छ । पछिल्लो ६ आर्थिक वर्षकै सबैभन्दा बढी १ हजार ९२ बेचबिखन तथा ओसारपसार सम्बन्धि घटना आर्थिक वर्ष ७२/०७३ मा दर्ता भएका छन् ।

दर्ता भएका मुद्धाहरुमा ९८.३२ प्रतिशत महिला तथा बालिका पीडित रहेको सर्वोच अदालतको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ ।

प्रहरी प्रधान कार्यालय अपराध अनुसन्धान विभाग महिला तथा बालबालिका सेवा निर्देशनालयको तथ्यांकले पनि बेचबिखनको जोखिममा महिला तथा बालबालिका बढी रहेको पुष्टि गर्छ ।

निर्देशनालयमा पछिल्लो ५ पर्षमा दर्ता भएका १ हजार ६७ मुद्धाका कुल १ हजार ५ सय ४३ पीडितमध्ये महिलाको संख्या ९ सय ८५, बालक ४२, बालिका ५ सय १७ र पुरुष १६ जना रहेका छन् ।

त्यस्तै खुला सीमा नाकाका कारण नेपालबाट भारतमा बेचिनेको संख्या बढी रहेको छ । नेपाल सरकार महिला बालबालिका तथा जेष्ठ नागरिक मन्त्रालयले प्रकाशन गरेको मानव बेचबिखन नियन्त्रण राष्ट्रिय प्रतिवेदन २०७४ अनुसार गत आर्थिक वर्षमा २६ देशमा ६ सय ७८ जना नेपाली बेचबिखनमा परेका छन् । ती मध्ये सबैभन्दा बढी भारतमा ६५ जना बेचिएका छन् ।

कुल बेचिएका मध्ये बालकको संख्या १५, बालिका ३, महिला ४७ जना रहेका छन् । नेपालभित्र २० प्रतिशत, सिमापार ६४ प्रतिशत र अन्य तथा तेस्रो मुलुकमा १६ प्रतिशत नेपाली बेचबिखन हुने तथ्याङ्क छ ।

२४ वर्षभन्दा कम उमेरमा बेचबिखनको जोखिम बढी रहेको र ३६ वर्ष पछि कम जोखिम रहेको पनि प्रतिवेदनमा उल्लेख गरिएको छ ।

सिन्धुलीमा बेचबिखनको अवस्था

सिन्धुली जिल्लामा पनि मानव बेचबिखनको अवस्था जटिल रहेको छ । तर, जिल्लाको तथ्याङ्कले यसको पुष्टि गर्दैन ।

जिल्ला प्रहरी कार्यालय सिन्धुलीकोे पछिल्लो ५ आर्थिक वर्षको तथ्यांकलाई हेर्दा आर्थिक वर्ष २०७०÷७१ मा मानव बेचबिखन तथा ओसार पसार विरुद्ध कुनै पनि उजुरी दर्ता भएका छैनन् ।

आर्थिक वर्ष ०७१/०७२ मा २ वटा, ०७२/०७३ मा शुन्य, ०७३/०७४ मा २ र ०७४/७५ मा १ वटा मुद्धा दर्ता भएका छन् । यसरी पछिल्लो ५ आर्थिक वर्षमा ५ वटा मात्रै मुद्धा दर्ता भएको छ ।

भएका ऐन, नियमावली, योजना , कार्यविधि लगायतका दस्तावेजहरु स्थानीय तहसम्म प्रभावकारी ढंगबाट प्रचारप्रचार हुन सकेका छैनन् । त्यस्तै गरिबी, बेरोजगारी, अशिक्षा जस्ता तत्वहरु मानव बेचबिखनको प्रमुख चुनौती हुन् ।

तर, तथ्यांकगत रुपमा यस्ता संख्याहरु निकै नै न्युन देखिएपनि जिल्लामा मानव बेचबिखनका घटनाका नयाँ नयाँ स्वरुपहरु देखा पर्न थालेका छन् । मानव ओसारपसारका ५ वटा घटनाका पीडित सबै बालिकाहरु रहेका प्रहरीको तथ्यांकमा उल्लेख छ ।

५ बर्षका ५ उजुरीध्ये ४ जना पीडित १५ वर्षभन्दा कम उमेरका बालिका छन् भने १ ज ना १८ वर्षीया युवती छिन् । मानव ओसारपसारका ५ वटा मुद्धामध्ये जागिर लगाईदिने तथा विवाह गर्ने किसिमको १, आर्केष्ट्रा (तराईमा ठुलाबडाहरुका छोराछोरीहरुको विवाहमा गरिने नाचगानमा नृत्यगंनाको रुपमा बालिकाको प्रयोग गर्ने काम । उनीहरुको शारीरीक तथा यौन शोषण पनि हुन्छ ) नृत्यको लागि २ र २ जना बालिकालाई जागिर लगाईदिने भन्दै भारत लैजादै गर्दा पीडकलाई पक्राउ गरिएको सरकारी वकिल कार्यालयले जनाएको छ ।

जिल्ला सरकारी वकिल कार्यालय सिन्ध

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *